Hoger beroep instellen: pas op voor de valkuil van reformatio in peius

Door mr. Vincent Besters

Wat is reformatio in peius?

Stel: u bent ondernemer en u heeft een contractgeschil verloren bij de rechtbank. De rechter heeft uw schadeclaim van €150.000 afgewezen en u bent bovendien veroordeeld in de proceskosten. Teleurgesteld, maar strijdlustig, overweegt u hoger beroep in te stellen. U denkt: het kan eigenlijk alleen maar beter worden. Maar is dat ook werkelijk zo?

In het Nederlandse civiele procesrecht geldt als uitgangspunt het beginsel van reformatio in peius — ofwel: de verslechtering van de positie van de appellant door zijn eigen hoger beroep. Dit beginsel beschrijft de situatie waarin een partij die zelf in beroep gaat, door dat beroep in een nadeliger positie terechtkomt dan zij verkeerde na de uitspraak in eerste aanleg. Het is een fenomeen dat in de praktijk dikwijls wordt onderschat, met soms ingrijpende financiële gevolgen voor de onderneming.

Wanneer kan het slechter uitpakken?

Het risico van reformatio in peius doet zich met name voor wanneer de wederpartij gebruik maakt van de mogelijkheid tot het instellen van incidenteel appel. In de Nederlandse civiele procedure heeft de geïntimeerde — de partij die wordt aangesproken in hoger beroep — het recht om, in reactie op het principale appel, zelf ook grieven aan te voeren tegen onderdelen van het vonnis die haar niet bevallen. Dit incidenteel appel kan betrekking hebben op kwesties die de appellant zelf bewust of onbewust ongemoeid had gelaten.

Concreet betekent dit: u stelt als ondernemer hoger beroep in omdat uw schadeclaim is afgewezen. Uw wederpartij — de contractspartij waartegen u procedeert — stelt vervolgens incidenteel appel in tegen de overweging van de rechtbank die haar enigszins ongunstig was, bijvoorbeeld over de aansprakelijkheidsgrondslag of over een nevenvordering. Het hof is dan bevoegd over het gehele geschil te oordelen, inclusief die onderdelen. Het resultaat kan zijn dat u niet alleen uw schadeclaim opnieuw ziet stranden, maar ook geconfronteerd wordt met een hogere proceskostenveroordeling, een beperkter hoger beroep-vonnis op andere punten, of zelfs een geheel herziene uitkomst die u slechter af laat.

Is reformatio in peius absoluut verboden?

Hier wringt de schoen enigszins. In het civiele procesrecht geldt dat de appelrechter in beginsel niet buiten de grenzen van de rechtsstrijd treedt: hij beslist slechts over hetgeen partijen aan hem voorleggen. Dit brengt mee dat een appellant in theorie niet slechter kan worden van zijn eigen hoger beroep, tenzij de wederpartij incidenteel appel instelt of bepaalde verweren aanvoert die het hof tot een andere weging brengen.

Het beginsel is dus niet absoluut. Recente jurisprudentie bevestigt dit. In het arrest van de Hoge Raad van 20 juni 2025 (ECLI:NL:HR:2025:1388) heeft de Hoge Raad opnieuw bevestigd dat de grenzen van de rechtsstrijd in hoger beroep worden bepaald door de grieven en de hierop volgende verweren, maar dat de appelrechter binnen die grenzen een ruime beoordelingsvrijheid toekomt. Dit arrest onderstreept dat een partij die in hoger beroep gaat, nooit volledig gevrijwaard is van een uitkomst die per saldo ongunstiger uitvalt, zeker wanneer de wederpartij actief gebruikmaakt van haar processuele mogelijkheden.

Wat betekent dit voor u als ondernemer?

Voordat u beslist in hoger beroep te gaan, verdient een grondige strategische analyse de voorkeur boven een reflexmatige reactie op een teleurstellend vonnis. Beoordeel kritisch welke onderdelen van het vonnis de wederpartij óók zou kunnen aanvechten via incidenteel appel. Heeft de rechtbank een overweging gewijd aan uw eigen tekortkoming die de wederpartij wellicht gunstig gezind is? Zijn er nevenveroordelingen of proceskosten die de wederpartij hoger had gewenst? Die vragen zijn niet hypothetisch maar van directe praktische relevantie.

Verder is het verstandig de financiële exposure van een hoger beroepsprocedure realistisch in te schatten. Advocatenkosten, griffierechten en het risico op een hogere proceskostenveroordeling in appel kunnen bij verlies aanzienlijk oplopen. Voeg daarbij het risico van reformatio in peius via incidenteel appel, en het beeld wordt duidelijk: hoger beroep is geen risicoloze tweede kans, maar een volwaardige juridische procedure met eigen risicoprofielen.

Laat u dus goed adviseren over de reële kansen én gevaren voordat u de stap naar het hof zet.

Heeft u vragen over bemiddeling of contractuele aansprakelijkheid?

Mr. Vincent Besters adviseert ondernemers over contractenrecht, bemiddelingsafspraken en aansprakelijkheidsvraagstukken. Neem vrijblijvend contact op voor een eerste gesprek.

Neem contact op →