Aandelen gekocht op basis van onjuiste cijfers: kunt u de koop vernietigen wegens dwaling?

U heeft aandelen gekocht — maar de cijfers klopten niet. En nu?

U doet een overname. Er is een due diligence gedaan, er zijn garanties afgegeven, en de balans zag er solide uit. U tekent de koopovereenkomst. Maar al snel blijkt dat de financiële positie van de vennootschap er heel anders uitzag dan op papier: de winst was fictief, de overnamebalans klopte niet, en in werkelijkheid leed de onderneming verlies.

Kunt u dan de koopovereenkomst vernietigen wegens dwaling? En zo ja — wat zijn dan de gevolgen? De Hoge Raad gaf op 9 februari 2024 antwoord op twee belangrijke vragen die in de praktijk van overnames regelmatig spelen.

Wat speelde er?

Rookie B.V. kocht in december 2012 alle aandelen in PSS — een vennootschap die elektronische beveiligingssystemen leverde — van ABC Hekwerk Participatie B.V. De koopprijs bedroeg in totaal bijna € 483.000,-. Basis voor de koop waren tussentijdse cijfers die een positief resultaat toonden van ruim € 94.000,- en een gezonde balans. De koopovereenkomst bevatte een uitdrukkelijke balansgarantie: de overnamebalans zou getrouw en stelselmatig de werkelijke vermogenspositie weergeven.

Kort na de overname bleek dat PSS over 2012 in werkelijkheid een verlies had geleden van ruim € 109.000,-. Een grote post ‘onderhanden projecten’ op de overnamebalans was onjuist gewaardeerd — tot een bedrag van maximaal € 120.000,-. De accountant van Rookie trok aan de bel. De samenwerking liep stuk, PSS ging failliet, en Rookie liep daardoor ook zelf schade op.

Rookie vernietigde de koopovereenkomst buitengerechtelijk wegens dwaling en vorderde terugbetaling van de koopprijs.

Twee kernvragen voor de Hoge Raad

Het gerechtshof 's-Hertogenbosch had het beroep op dwaling gegrond verklaard en ABC Hekwerk veroordeeld tot terugbetaling. ABC Hekwerk ging in cassatie. De Hoge Raad moest zich buigen over twee vragen:

1. Kan de rechter de gevolgen van vernietiging beperken als die ‘bezwaarlijk ongedaan te maken’ zijn?

Art. 3:53 lid 2 BW geeft de rechter de bevoegdheid om — als de gevolgen van een vernietiging bezwaarlijk ongedaan te maken zijn — aan die vernietiging geheel of gedeeltelijk haar werking te ontzeggen. ABC Hekwerk betoogde dat hiervan sprake was: de aandelen hadden intussen geen waarde meer (PSS was failliet), en teruglevering was zinloos.

De Hoge Raad bevestigt de lijn van het hof: de omstandigheid dat de aandelen geen waarde meer hebben, maakt de gevolgen van de vernietiging nog niet ‘bezwaarlijk ongedaan te maken’ in de zin van art. 3:53 lid 2 BW. Het gaat erom of de feitelijke gevolgen van de rechtshandeling zelf moeilijk terug te draaien zijn — niet of de waarde van het geleverde is veranderd. Waardeverlies na de koop is een risico dat voor rekening van de verkoper kan komen als de koop op goede gronden wordt vernietigd.

2. Levert vernietiging een ‘onbillijke bevoordeling’ op voor Rookie?

ABC Hekwerk voerde aan dat Rookie door de vernietiging ongerechtvaardigd bevoordeeld zou worden: Rookie had immers gedurende een periode gebruik kunnen maken van PSS en de samenwerking. Vernietiging — met volledige terugbetaling van de koopprijs — zou meer zijn dan waartoe Rookie recht had.

Ook dit verweer sneuvelde. De Hoge Raad overweegt dat het enkele feit dat de vernietiging financieel voordelig uitpakt voor de partij die heeft gedwaald, nog geen ‘onbillijke bevoordeling’ oplevert. Dat is nu eenmaal het gevolg van een geslaagd beroep op dwaling: de partij die een overeenkomst heeft gesloten op basis van een onjuiste voorstelling van zaken, heeft recht op herstel van de situatie van vóór de overeenkomst. Een andere opvatting zou het leerstuk van dwaling grotendeels uithollen.

Wat maakt dit arrest belangwekkend?

Dit arrest is om twee redenen praktisch belangrijk.

Ten eerste verduidelijkt de Hoge Raad dat art. 3:53 lid 2 BW een uitzondering is — geen standaardverweer. De bevoegdheid om vernietiging haar werking te ontzeggen bestaat only als de féítelijke gevolgen van de rechtshandeling (de levering van de aandelen, de betaling van de koopprijs) bezwaarlijk terug te draaien zijn. Dat PSS failliet is gegaan en de aandelen niets meer waard zijn, is dááromtrent niet relevant: het gaat om de teruglevering en terugbetaling, niet om de waardeontwikkeling erna.

Ten tweede bevestigt het arrest dat dwaling bij aandelentransacties — zeker als er onjuiste financiële informatie is verstrekt of balansgaranties zijn geschonden — een krachtig rechtsmiddel kan zijn. Verkrijgers die na een overname ontdekken dat de werkelijke financiële positie afwijkt van wat hen is voorgespiegeld, kunnen niet alleen een beroep doen op wanprestatie (schending van de garanties), maar óók op dwaling — met vernietiging van de gehele overeenkomst als mogelijk gevolg.

Wat betekent dit voor u als ondernemer?

Bij een overname als koper:

• Ontdekt u na de overname dat de balancijfers onjuist waren of dat u een verkeerde voorstelling van zaken had? Dan kóén u mogelijk de koopovereenkomst vernietigen wegens dwaling — ook als er al lang tijd is verstreken of de aandelen intussen niets meer waard zijn.
• Zorg dat u tijdig klaagt. Dwaling moet worden ingeroepen voordat de verjaringstermijn is verstreken (drie jaar na ontdekking).
• Een geslaagd beroep op dwaling leidt tot terugbetaling van de volledige koopprijs.

Bij een overname als verkoper:

• Onjuiste of onvolledige financiële informatie — ook als u zelf niet wist dat die onjuist was — kan leiden tot vernietiging van de koopovereenkomst en terugbetaling van de koopprijs.
• Balansgaranties zijn niet vrijblijvend. Als de werkelijkheid afwijkt van de gegarandeerde situatie, loopt u niet alleen het risico van een schadevergoedingsvordering, maar ook van vernietiging van de gehele transactie.
• Het verweer dat de koper ‘onbillijk bevoordeeld’ zou worden door vernietiging, heeft weinig kans van slagen als de koper heeft gedwaald door uw toedoen.

Algemeen:

• Een degelijke due diligence beschermt de koper, maar heft het risico van dwaling niet volledig op: als de verkoper onjuiste informatie verstrekt of relevante informatie achterhoudt, kan dwaling alsnog slagen — zelfs bij een uitgebreid due diligence-onderzoek.
• Neem in de koopovereenkomst duidelijke bepalingen op over de gevolgen van onjuiste garanties en de verhouding tussen de dwalingsvordering en de garantievordering.

Conclusie

De Hoge Raad maakt duidelijk: wie aandelen verkoopt op basis van onjuiste financiële informatie, loopt een serieus risico dat de koop wordt vernietigd — met terugbetaling van de volledige koopprijs als gevolg. De verweren van ‘bezwaarlijke ongedaanmaking’ en ‘onbillijke bevoordeling’ bieden daartegen in de meeste gevallen weinig bescherming. Dit benadrukt het belang van transparante en correcte informatieverstrekking bij iedere aandelentransactie.

Uitspraak

Deze blogpost is gebaseerd op ECLI:NL:HR:2024:208, arrest van de Hoge Raad van 9 februari 2024.