Het vennootschappelijk belang: Hoge Raad verduidelijkt positie minderheidsaandeelhouder en procedurele normen

Het vennootschappelijk belang: Hoge Raad verduidelijkt positie minderheidsaandeelhouder en procedurele normen

Bestuurders en commissarissen van vennootschappen staan regelmatig voor de vraag: wat is nu precies het vennootschappelijk belang? Zeker wanneer een meerderheidsaandeelhouder druk uitoefent om bepaalde besluiten te nemen, is het voor bestuurders essentieel om te weten welke belangen zij moeten meewegen. De Hoge Raad gaf op 10 februari 2023 (ECLI:NL:HR:2023:199) in de zaak Cordial/Turnham een richtinggevend antwoord dat de eerder gewezen beschikking Roovers/Cancun Holding I op drie punten aanvult.

De feiten: aandelenuitgifte vernietigt minderheidsbelang

Intertrust B.V. was bestuurder van twee Curaçaose vennootschappen: Cordial N.V. en Turnham N.V. — houdstermaatschappijen aan het hoofd van een groep die een hotel in Duitsland exploiteerde. De aandeelhoudersstructuur was als volgt:

• MHS (Mahmoud Haider & Sons): 85% meerderheidsaandeelhouder
• Bab (Bab-Al Mustaqbal Real Estate): 15% minderheidsaandeelhouder

MHS had in 2009 een lening van € 41 miljoen verstrekt aan de dochtervennootschap PVG-9. Vervolgens zette MHS Intertrust als bestuurder onder druk om nieuwe aandelen uit te geven waarbij MHS kon volstorten via verrekening van de Lening — in plaats van een cash-injectie.

Intertrust ging mee in die druk, ondanks uitdrukkelijk protest van de advocaat van Bab ter vergadering. Het resultaat: Bab's belang verwaterde van 15% naar 0,0044% in Cordial en 0,0023% in Turnham. MHS startte vervolgens een uitkoopprocedure.

Bab verzocht de ondernemingskamer om een enquête naar het beleid bij Cordial en Turnham. De onderzoeker stelde vast dat Intertrust bij de emissie volledig was afgegaan op het oordeel van MHS, zonder zelfstandig onderzoek te doen naar de emissieprijs of de cessieconstructie. Het hof stelde wanbeleid vast — maar weigerde het emissiebesluit te vernietigen, omdat het belang van Cordial en Turnham daarmee niet gediend zou zijn.

Het oordeel van de Hoge Raad: drie nieuwe elementen

De Hoge Raad oordeelde dat het hof het vennootschappelijk belang onjuist had beoordeeld. De beschikking bevat drie belangrijke verduidelijkingen:

1. De vennootschap heeft een zelfstandig belang bij naleving van procedurele normen

De vennootschap heeft een zelfstandig belang bij naleving van de wettelijke en statutaire normen — waaronder procedurele normen die noodzakelijk zijn voor een goede besluitvorming.

Het gaat hier niet alleen om materiële regels, maar ook om de zorgvuldige wijze waarop besluiten tot stand komen. Bestuurders die besluiten nemen zonder zelfstandige afweging — louter op instructie van een meerderheidsaandeelhouder — handelen in strijd met het vennootschappelijk belang, ook als het besluit inhoudelijk juist zou zijn.

2. Het belang van minderheidsaandeelhouders maakt deel uit van het vennootschappelijk belang

Het belang van Bab maakt onderdeel uit van het vennootschappelijk belang.

Dit is een significante aanvulling op Cancun I. Het belang van een minderheidsaandeelhouder hoeft niet apart te worden afgewogen op grond van de redelijkheid en billijkheid (art. 2:8 BW) — het is al inbegrepen in het vennootschappelijk belang zelf. Bestuurders moeten dat belang dus meewegen bij iedere beslissing die gevolgen heeft voor de aandeelhoudersstructuur.

3. Vernietiging emissiebesluit kan in het belang van de vennootschap zijn

Het hof had geweigerd het emissiebesluit te vernietigen met als argument dat dit niet in het belang van Cordial en Turnham was. De Hoge Raad verwierp dit: gezien de bovenstaande twee elementen kan vernietiging van een besluit dat wanbeleid oplevert, wél in het vennootschappelijk belang zijn — ook als de vennootschap daar op dat moment zelf nadeel van ondervindt.

Praktische kaders voor bestuurders: stappenplan

De combinatie van Cancun I en Cordial/Turnham levert het volgende stappenplan op voor bestuurders bij belangrijke besluiten:

Stap 1: Stel het vennootschappelijk belang vast

Weeg alle omstandigheden mee:

• Het doel van de vennootschap
• De belangen van alle betrokken partijen, inclusief minderheidsaandeelhouders
• Externe ontwikkelingen die de vennootschap raken
• Bij een onderneming: het bevorderen van bestendig succes
• Bij een jointventure: de aard en inhoud van de overeengekomen samenwerking

Stap 2: Bewaak procedurele zorgvuldigheid

Zorg dat het besluitvormingsproces aan de eisen voldoet:

• Voer zelfstandig onderzoek uit — vertrouw niet blind op de meerderheidsaandeelhouder
• Documenteer de afwegingen die u hebt gemaakt
• Behandel bezwaren serieus en leg vast waarom u die al dan niet honoreert
• Vraag zonodig onafhankelijk advies

Stap 3: Wees extra alert bij verwatering van minderheidsbelangen

Bij aandelenuitgiftes waarbij een minderheidsaandeelhouder dreigt te verwateren:

• Beoordeel of de emissieprijs marktconform is
• Onderzoek of de inbreng (cash of verrekening) in het belang van de vennootschap is
• Ga na of de uitgifte niet uitsluitend de meerderheidsaandeelhouder begunstigt
• Bied de minderheidsaandeelhouder gelegenheid tot inspraak

Stap 4: Naleving wet en statuten is geen formaliteit

De Hoge Raad maakt duidelijk: de vennootschap heeft een zelfstandig belang bij correcte naleving van wettelijke, statutaire en redelijkheids-en-billijkheidsnormen. Een bestuurder die hieraan voorbijgaat — ook onder druk van een aandeelhouder — handelt in strijd met zijn taakvervulling en riskeert een persoonlijk ernstig verwijt.

Gevolgen voor aandeelhoudersovereenkomsten in jointventures

Voor jointventurevennootschappen geldt extra aandacht. De Hoge Raad bevestigt dat het vennootschappelijk belang mede wordt bepaald door de aard van de overeengekomen samenwerking. Dat kan betekenen dat het belang van de vennootschap juist gelegen is in het continueren van de huidige verhoudingen tussen aandeelhouders — ook als een meerderheidsaandeelhouder iets anders wenst.

Praktische tips voor de jointventure-praktijk:

• Leg in de aandeelhoudersovereenkomst vast hoe het vennootschappelijk belang wordt bepaald bij conflicten
• Benoem een onafhankelijke bestuurder of geef de bestuurder expliciet mandaat om zelfstandig te handelen bij tegenstrijdige aandeelhoudersbelangen
• Zorg voor een deadlock-regeling voor het geval partijen er niet uitkomen

Conclusie

Het arrest Cordial/Turnham (ECLI:NL:HR:2023:199) brengt drie wezenlijke toevoegingen aan het leerstuk van het vennootschappelijk belang:

1. De vennootschap heeft een zelfstandig belang bij procedurele zorgvuldigheid in de besluitvorming.
2. Het belang van een minderheidsaandeelhouder is integraal onderdeel van het vennootschappelijk belang — en hoeft niet apart te worden afgewogen.
3. Vernietiging van een besluit dat wanbeleid oplevert, kan in het belang van de vennootschap zijn, ook als dat op korte termijn nadelig lijkt.

Voor bestuurders, commissarissen en adviseurs betekent dit: wie een besluit neemt onder druk van een meerderheidsaandeelhouder — zonder zelfstandige afweging van alle betrokken belangen en zonder te voldoen aan procedurele vereisten — loopt een ernstig persoonlijk risico.

Uitspraak

Deze blogpost is gebaseerd op ECLI:NL:HR:2023:199, beschikking van de Hoge Raad van 10 februari 2023.